Zawór dławiąco-zwrotny – jak działa i gdzie znajduje zastosowanie?
Zawór dławiąco-zwrotny to jeden z podstawowych elementów stosowanych w układach hydraulicznych i pneumatycznych, szczególnie tam, gdzie istotna jest kontrola kierunku oraz natężenia przepływu cieczy lub gazu. Drobne, kompaktowe, często schowane gdzieś wśród przewodów – a jednak od ich poprawnego działania zależy sprawność całych maszyn i instalacji.
Choć ich działanie wydaje się proste, to błędy w doborze, montażu lub ustawieniu pojawiają się zaskakująco często – szczególnie wtedy, gdy teoria nie idzie w parze z praktyką.
Ten artykuł pomoże Ci zrozumieć:
- czym jest zawór dławiąco-zwrotny i jak działa,
- gdzie się go stosuje i dlaczego,
- jak wygląda jego budowa oraz symbol na schematach,
- jakie są kluczowe porady w przypadku pracy z zaworami dławiąco-zwrotnymi.
Zawór dławiąco-zwrotny – co to właściwie jest?
Zawór dławiąco-zwrotny to zawór, który ma 2 podstawowe funkcje:
- w jednym kierunku ogranicza przepływ (poprzez dławienie),
- a w przeciwnym kierunku umożliwia swobodny przepływ (funkcja zwrotna).
Innymi słowy – to połączenie zaworu dławiącego i zaworu zwrotnego w jednej, zwartej obudowie.
To rozwiązanie i jego stosowanie ma jedną, kluczową zaletę: umożliwia regulację prędkości ruchu siłownika. W praktyce oznacza to, że można np. spowolnić ruch wysuwu lub wsuwu tłoka (np. z powodu potrzeby dokładnego pozycjonowania). Regulacja jest możliwa poprzez kręcenie śrubą regulacyjną, która znajduje się w każdym takim elemencie.
Zawór dławiąco-zwrotny będziemy montować na: przewodach doprowadzających powietrze do siłownika lub wkręcać je bezpośrednio do niego. Zawory dławiące wkręcane bezpośrednio do siłownika niwelują konieczność zapewnienia połączenia, na linii siłownik – zawór, dlatego oszczędzamy na cięciu przewodów pneumatycznych. Regulacja poziomu przepływu wpływa na prędkość wsuwania i wysuwania się siłownika.
Zasada działania zaworu dławiąco-zwrotnego – jak to wygląda w środku?
Na powyższej animacji możemy zobaczyć na jakiej podstawie zawór dławi powietrze. W uproszczeniu, zawór dławiąco-zwrotny działa jak filtr, który przepuszcza medium „na pełnym przepływie” tylko w jedną stronę, a w drugą ten przepływ jest ograniczany. Dzieje się to za sprawą dwóch kluczowych komponentów:
- elementu dławiącego (np. iglica, śruba regulacyjna, dysza),
- zaworu zwrotnego (np. kulka lub ściany blokujące).
W kierunku „dławienie powietrza” na powyższej animacji medium przepływa z dołu do góry powodując dociśnięcie ścianek blokujących (czerwony kolor) i powietrze może płynąć samym dławieniem. Im mocniej dokręcimy śrubę tym przepływ będzie mniejszy.
W odwrotnym kierunku (przepływ wolny) od strony przewodu pneumatycznego na dół , medium przepływa przez ściany blokujące powodując ich odsunięcie – większy nurt powietrza płynie poprzez odblokowane ściany. Blokada jest tak skonstruowana, że w jedną stronę powietrze ją blokuje i zostaje ona przymknięta, a w drugą stronę zostaje ona odblokowana, umożliwiając swobodny przepływ. Widać to znakomicie na powyżej animacji.
Blokada i śruba regulacyjna to elementy, które są kluczowymi fragmentami zaworu dławiąco-zwrotnego.
Gdzie i dlaczego stosuje się zawory dławiąco-zwrotne?
Główne zadanie to kontrola prędkości tylko w jednym kierunku. W zależności od tego, gdzie i w jaki sposób zawór zostanie zamontowany można uzyskać różne efekty działania siłownika. Możliwe są 4 różne kombinacje:
- dławienie na wysuwie poprzez napełnianie komory (zapowietrzanie, ruch powietrza od zaworu do siłownika),
- dławienie na wsuwie poprzez napełnianie komory (zapowietrzanie, ruch powietrza od zaworu do siłownika),
- dławienie na wysuwie poprzez opróżnianie komory (odpowietrzanie, ruch powietrza od siłownika do zaworu),
- dławienie na wsuwie poprzez opróżnianie komory (odpowietrzanie, ruch powietrza od siłownika do zaworu).
Montaż zaworu dławiąco-zwrotnego.
Zawór dławiąco zwrotny może być zamontowany w taki sposób, aby dławić powietrze które napełnia komorę, ale także odwrotnie. Wtedy zawór dławi powietrze, które komorę siłownika opuszcza, przy odpowietrzaniu. W obu przypadkach powietrze jest dławione co obniża prędkość wsuwu i wysuwu siłownika.
Taki zabieg przydaje się w sytuacjach, gdzie trzeba np. wykonać wolny dojazd do detalu, ale w odwrotnym kierunku można się szybko cofnąć, przyśpieszając cykl pracy układu.
Oprócz kontroli prędkości, zawory te mogą:
- redukować szarpnięcia przy starcie/stopie ruchu,
- zapobiegać przepływom wstecznym,
- poprawiać bezpieczeństwo układu,
- redukować zużycie elementów siłownika, prowadnic i elementów zderzających
Symbol graficzny – jak rozpoznać zawór dławiąco-zwrotny na schemacie?
W schematach hydraulicznych i pneumatycznych zawór dławiąco-zwrotny przedstawia się jako połączenie dwóch symboli:
- zaworu dławiącego (przewężenie + strzałka, po lewej stronie),
- zaworu zwrotnego (otwarty trójkąt + kulka blokująca, po prawej stronie).
W przypadku symbolu zainstalowanego w orientacji przedstawionej na powyższym rysunku, dławienie odbywa się na przepływie powietrza z dołu do góry. W tym przypadku kulka blokująca jest dopychana do góry i powietrze płynie tylko poprzez przewężenie, które jest narysowane z lewej strony symbolu.
Jeżeli symbol odwrócimy w poziomie o 180 stopni (symbol powyżej) to dławienie wtedy następuje przy przepływie powietrza z góry na dół. To druga z możliwości zamontowania zaworu. Taki zawór możemy zamontować na jednej z 2 nitek doprowadzających powietrze do siłownika co daje łącznie 4 różne kombinacje montażu.
Znajomość symboli to podstawa, jeśli chcesz swobodnie poruszać się po dokumentacji maszyn.
Regulacja:
Zawór dławiąco-zwrotny najczęściej musi być ustawiony w ten sposób, aby siłownik poruszał się przez określony czas. Jak dokonać takiej regulacji ? Najszybciej i najwygodniej jest wykręcić maksymalnie śrubę regulacyjną, zmierzyć ile wystaje gwint śruby i wkręcić ją o połowę. W takim ustawieniu (wkręcona śruba o połowę), należy zmierzyć czas wsuwu i wysuwu siłownika. Następnie wkręcając lub wykręcając śrubę o jeden cały obrót sprawdzamy o ile jeden obrót zmienia czas ruchu siłownika.
Dlaczego startujemy od połowy? Dlatego że w połowie istnieje realna wartość dławienia powietrza, najbardziej widoczna reakcja na skręcanie i odkręcanie jest przy połowicznym położeniu śruby regulacyjnej.
Różne konfiguracje i przekroje:
Zawory dławiąco-zwrotne występują w różnej konfiguracji. Mogą być to zawory na przewód pneumatyczny lub wkręcane do korpusu siłownika. Mogą się różnić różnymi wtykami na różne średnice przewodów i różnymi typami i rozmiarami gwintów. Przykłady rozmiarów gwintów zaworów dławiąco-zwrotnych stosowane w pneumatyce to: M5, G1/8, G1/4 G1/2. Średnice zewnętrzne przewodów, które mogą być wtykane do zaworów dławiąco zwrotnych to od 4 mm do nawet 20 mm.
Zawór dławiąco-zwrotny to jedno. Co dalej?
Jeśli to wszystko brzmi znajomo, ale czujesz, że:
- nie zawsze jesteś pewien, jak prawidłowo zamontować zawór dławiąco-zwrotny,
- gubisz się w schematach pneumatycznych lub symbolach,
- pneumatyka jest ci obca…
…to znaczy, że jesteś dokładnie w tej grupie, dla której stworzyliśmy profesjonalny, kompleksowy i tani kurs online „Podstawy Pneumatyki Przemysłowej”.
W naszym kursie:
- tłumaczymy teorię – ale jasno, zrozumiale i z rysunkami i animacjami,
- pokazujemy praktykę – rzeczywiste przykłady, z omówieniem,
- uczysz się symboli i ich znaczenia,
- analizujesz schematy układów pneumatycznych wraz z pokazem ich w praktyce.
Kurs jest przeznaczony dla:
- techników i mechaników,
- monterów instalacji przemysłowych,
- operatorów maszyn,
- inżynierów utrzymania ruchu,
- osób uczących się pneumatyki od zera.
Nie musisz znać fizyki przepływów ani czytać norm ISO – my tłumaczymy wszystko praktycznie i krok po kroku.
Jeżeli jesteś zainteresowany/a podniesieniem swoim umiejętności z zakresu automatyki lub elektrotechniki sprawdź naszą ofertę kursów, szkoleń i korepetycji indywidualnych dla uczniów studentów i pracowników firm.
